In de hedendaagse samenleving leeft de overtuiging dat een vertaler simpelweg iemand is die een vreemde taal zeer goed beheerst. Uiteraard is een perfecte taalbeheersing essentieel in dit beroep, maar het zou niet het enige criterium moeten zijn bij het kiezen van een vertaler. Minstens zo belangrijk is dat de persoon die een tekst vertaalt goed op de hoogte is van culturele verschillen. Waarom is dit zo belangrijk? Wat kan het gevolg zijn van een gebrek aan culturele kennis bij een vertaler?
Culturele verschillen bij het vertalen
De belangrijkste taak van een vertaler is een tekst zo naar een andere taal om te zetten dat deze de betekenis van het origineel getrouw weergeeft en tegelijkertijd bij de ontvanger dezelfde reacties of emoties oproept als bij de lezer van de oorspronkelijke tekst. Dit betekent dat in veel gevallen, vooral wanneer culturele elementen een rol spelen, een woord-voor-woordvertaling niet voldoende is om het beoogde effect te bereiken. Hoewel het vertalen van namen en bekende eigennamen meestal geen probleem oplevert, ligt het bij uitdrukkingen en termen die te maken hebben met de organisatie van het dagelijks leven, gebruiken, citaten of verwijzingen naar muziek, film of schilderkunst meestal veel gecompliceerder, en vormt het vertalen ervan vaak een echte uitdaging voor de vertaler.
De rol van de cultuurvertaler
De taak van de vertaler is dus niet alleen het vertalen van woorden, maar ook van de culturele context van de tekst. In culturen die dicht bij elkaar staan, bijvoorbeeld naburige landen, zijn de inwoners doorgaans in meer of mindere mate bewust van de bestaande verschillen. Het vertaalprobleem is veel ernstiger bij culturen die ver van ons af staan, waarover de lezers van de tekst weinig weten. In dat geval moet de vertaler er alles aan doen om ervoor te zorgen dat de vertaalde tekst voor de lezer volledig begrijpelijk is. Afhankelijk van de aard van het bronmateriaal en de gekozen strategie kan de vertaler vreemde symbolen vervangen door symbolen die we goed kennen uit onze eigen cultuur, of de tekst aanvullen met voetnoten die de ontvanger helpen de context te begrijpen.
Culturele elementen bij het vertalen – enkele voorbeelden
Om te begrijpen waartoe een gebrek aan culturele kennis bij een vertaler kan leiden, gebruiken we enkele eenvoudige voorbeelden. Het eerste zijn idiomen, oftewel uitdrukkingen waarvan de betekenis niet voortvloeit uit de betekenis van de afzonderlijke onderdelen. Idiomen komen in veel talen voor, en onbekendheid ermee kan de betekenis van de vertaalde uiting aanzienlijk veranderen. Het beste voorbeeld is het Engelse idioom „it’s raining cats and dogs”, wat letterlijk betekent dat het katten en honden regent, maar in werkelijkheid verwijst naar hevige regenval. De letterlijke betekenis heeft voor Polen die geen Engels kennen weinig zin. Een ander voorbeeld, dat problemen met het weergeven van gebruiken illustreert, kunnen directe verwijzingen naar culturele elementen zijn. Stel dat we een Pools krantenartikel vertalen dat waarschijnlijk door veel mensen van verschillende leeftijden en met verschillende interesses zal worden gelezen. In de tekst staan verwijzingen naar in Polen populaire liedjes die buitenlandse lezers waarschijnlijk niet kennen. Zou het simpelweg vertalen van de titels, zonder enige toelichting, in dit geval een goede strategie zijn? Waarschijnlijk niet…
Waartoe kan een gebrek aan culturele kennis leiden?
Een gebrek aan culturele kennis kan het begrip van een tekst verstoren of de context ervan volledig veranderen. Als een vertaler niet het juiste aanvoelen heeft of de culturele verwijzingen van de auteur niet volledig begrijpt, zal hij deze niet correct kunnen overbrengen. Een veelvoorkomend probleem in vertalingen zijn ook taalcalques, die de vloeiendheid van een tekst verstoren en tot onbegrip kunnen leiden. Een goede vertaler moet daarom twee talen perfect beheersen en brede kennis hebben van beide culturen. Om deze kennis te verwerven is passie en leergierigheid nodig, en iemand die het leren van een vreemde taal beperkt tot het opsteken van nieuwe woordjes, zal waarschijnlijk nooit vloeiend kunnen vertalen.
Het beroep van vertaler en het ervaren van cultuur
Het beroep van vertaler vereist voortdurend leren en het leren kennen van nieuwe culturen, en daarom besluiten veel vertalers ervaring op te doen in het buitenland. Enkele dagen, maanden of jaren doorbrengen te midden van vertegenwoordigers van een vreemde cultuur is de beste manier om de dagelijkse gewoonten van de inwoners van een ander land grondig te leren kennen en te ontdekken hoe moedertaalsprekers de taal daadwerkelijk gebruiken. Dit is een prachtige aanvulling op boekenkennis, die voor vertalers eveneens uiterst belangrijk is. Natuurlijk is het mogelijk dat een vertaler zonder buitenlandse reizen zeer brede kennis heeft van de cultuur en gebruiken van een land, maar het is veel gemakkelijker wanneer hij de kans heeft dagelijks met de taal om te gaan en de mensen te observeren die in het land wonen waar deze wordt gesproken.
